"مێژوو بریتییە لە پڕۆسەی گەشەی وشیاری مرۆڤ لەهەمبەر ئازادیدا". ئەم تێڕوانینە دیالێکتیکیە بۆ مێژوو دوو شاڕەگی لێکهەپێکراو لە خۆ دەگرێت: شاڕەگێکی بریتییە لە قووڵبوونەوەی ئاستێک لە تێگەیشتن کە مرۆڤ لە هەمبەر پانتای پێناسە کردنی ماف و ئازادییەکانی لە سەربنەمای خۆئازادکرن لە جەبری گرێدراویی بە پێداویستییە سروشتییەکانی کە لە پێگەی ئابووریی و چینایەتی خۆیەوە، بەرەو پانتای سیاسەت پەرەی پێ دەدات. شاڕەگی دووهەمی بریتییە لە کردە و پڕاکسیسێکی خۆوشیارانە، هاوتەریب لەگەڵ دەرک و تێگەیشتنی خۆی لە پێدراوییەکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی دیاریکراودا بۆ کاریگەری دانان و گۆڕانکاری جددی لەسەری، هاوشێوەی وێنایەک کە لە زەینیدا هەیەتی. سەرهەڵدانی تاکی خۆوشیار و ئەوتۆنۆم، هەوڵ بۆ رزگاری لە چەوسانەوە و هەنگاونان بەرەو یەکسانیخوازی و گەشەکردنی خۆوشیاری لە ئاست رزگاریی نەتەوەیی و سەربەست لەویدی داگیرکەر، لە بنەڕەتدا لەم کانتێکستە مەعریفییەدا دەتوانرێت چەمکبەندی یان تێگەبەندی و فام بکرێت. بەم پێیە، ئەزموونی بەشداریی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ڕێکخستنی لەپانتای خەباتی سیاسی و شۆڕشگێرانە لە دۆخی دیکتاتۆری و کۆمەڵگە داخراوەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا، کاریگەری راستەوخۆی هەیە لە سەر گەشەپێدانی ئاستی ئاگایی تاکەکان و وێناکردنی جیاواز و بەکۆمەڵیان لە ئاست رێگەکانی گەیشتن و هەنگاوهەڵگرتنی خەباتگێڕانە بۆ دەستەبەر کردنی ئازادی. پڕئاشکرایە کە وەگەڕکەوتنی ئیرادەی ئازاد بۆ ڕێکخستن و دامەزراندنی دامەزراوە و ئینستیتۆشنە جیاوازەکان، لە چەقی ئەم خۆوشیارییە پڕاکسیس تەوەرەدایە.
ئاگایی سیاسی و نەتەوەیی و مێژوویی تاکی کورد بۆ وێنە لە رۆژهەڵات لە دۆخی دیکتاتۆریدا و لە رۆژئاوا لە دۆخی نیوەرزگاریی ناسەقامگیر و پڕمەترسیدا، بەشێکی هەرە مەزنی، هەڵقوڵاوی ئەزموونی سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕابوردوویەتی لە گریدراوێتییەکی کۆمەڵایەتی رۆژانەو کردەتەوەردا. دیارە پرسی چارەنووس بۆ کورد لەم هەلومەرجەدا، زۆرتر وەک بوولێڵێکی ناڕوون و نادیاری ئاویتە بە دڵەڕاوکێ دێتە بەرچاو. شۆکی کارەساتەکان، جۆرێک یادەوەری هاوبەش و کۆوشیاری نەتەوەیی خەمناک چێ ئەکات. هەر بۆیە هەڵوێست و رەفتاری سیاسی کورد لە چەقی دۆخێکی سەرگەردانی و بێ دەوڵەتیدا، بە قووڵی گرێی خواردووە بە ئەزموونی پڕتێچوو و تراژیکی هەتا ئێستەی و دیتنی خۆی وەک بوونێکی مێژوویی خۆوشیارو خوازیاری ئازادی کە بە هاسانی نایهەوێت خۆی بداتە دەست قەزاو قەدەر. بەڵام پڕۆبلێماتیکی سەرەکی بەفەرمی نەناسروابوونی وەک نەتەوەیەکی خاوەن ستاتۆسێکی سیاسی و یاسایی سەربەخۆ لە جیهان، بە تەنیای دەهێڵێتەوە و دەسکەوتە سیاسی و مێژووییە پڕتێچووەکانی وەک دەڵەمە دیارن کە ئەگەری لە دەستدانی خێرایان، هەر دەم لە ئارادایە. ئەزموونی تراژیکی رۆژئاوا تازەترین نموونەی ئەم حەقیقەتە تاڵەیە.
دیارە ئاستی ئاگایی سیاسی و مێژوویی تاکی کورد لە هەموو ناوچەکانی کوردستان وەک یەک گەشەی نەکردووە و فاکتەری دەرەکی وەک هەوڵی سیستێماتیکی دەوڵەتانی داگیرکەر بۆ ئاسیمیلاسیۆن لە سەد ساڵی رابردوودا، کاریگەری راستەوخۆی لە سەر ئەم ئەنجامە جیاوازانە داناوە. بۆ وێنە دۆخێک کە لە ماوەی رابردوو لە بەشێکی بەرچاو لە رۆژهەڵات لەهەمبەر بزووتنەوەی بەرهەڵستکاری سەرانسەری و رەفتاری سیاسی جیاوازی کورد لە ئاراستەی کاریگەری دانان لەسەر چارەنووسی سیاسی خۆی هاتە ئاراوە، وشیارانەو بەرهەمی ئاستی ئەزموون و ئاگایی سیاسی و مێژوویی ئەوانە. لە شوێنێکدا کە کەفوکوڵی شۆڕشگێڕانە بەدەستی خاڵی، واتە بەبێ چەک و بێ ڕێکخستن جێگەی ئاگاییەکی ئەزموونتەوەرانەی مێژوویی دەگرێتەوە، ئیمکانی روودانی تراژیکی قوربانیدانی زۆرتر لە بەرامبەر داگیرکەری خاوەن چەک و دامودەزگای سەرکوتی بۆ خەڵکی ژێردەست لێ دەکەوێتەوە. ڕووداوەکانی ئەخیری ئیلام و کرماشان دەشێت لەم سۆنگەیەوە باشتر فام بکرێت.
لە رۆژئاوای کوردستانیش بە فۆڕمێکی دیکە، شکستی ئەزموونی پڕتێچووی پڕاکتیزە کردنی جڤاکی برایەتی گەلان لە ژێر حوکمڕانی کورد لە ناوچە عەرەب نشینەکان، لە درێژماوەدا دەبێتە هۆی گەڕانەوەیی بوونی زیاتری ئاگایی نەتەوەیی تاکی خەباتکاری کورد بۆ دنیای بیرکردنەوەی خۆی وەک مرۆڤێکی کوردستانی و بەرجەستە بوونەوەی زیاتری ئاگامەندانەی حەقیقەتی کوردستانی بوون لە هەلومەرجی بەرخۆدان و جەنگیشدا. دیارە هەڵوەرینی هەڵەوشیاریی ئایدیۆلۆژیک لە زەینی تاکی کورد و لێرەدا وەهمی برایەتی گەلان، پڕۆسەیەکی فیکری درێژخایەنە کە ئەیسەلمێنێت واقعییاتی سەختی کۆمەڵایەتی و کولتووری و نەتەوەیی سەرەنجام زاڵ دەبێت بەسەر ئایدیۆلۆژیا و فانتازیای سیاسیدا. لە رووداوە تراژیکەکانی رۆژئاوا ئەوە هەر کورد بوو کە دڵفراوانانە و وشیارانە بەدەم کوردەوە لە رۆژئاوا هات و ئەمەی وەک بەرپرسیاریەتییەکی مێژوویی خۆی لە هەمبەر هاونەتەوەییەکانی درک پێکرد.
شەپۆلی بەشداری بەرین و بەرفروانی نەتەوەیی کوردستانیان لە سەرانسەری جیهاندا و ئەزموونە تازەکانی بەرخۆدان و خەبات لە رۆژئاوا و رۆژهەڵات وەک دیاردەگەلێک لە ماوەی ڕابوردوو، دەکرێت لە زۆر رەهەندی جیاوازەوە شرۆڤە بکرێت. لە ڕووی دەروونناسییەوە لەوانەیە کەسانێک ئەمە تەنیا وەک جۆش و خرۆش و حەماسەت و هەڵچوونێک بیبینن کە ستراتێژە سیاسییەکەیشی خستۆتە ژێر کاریگەریی خۆیەوە. وە کورد لە ناوکۆی ناوشیاری خۆیدا وەک شەیدای وێنەی "قارەمانی قوربانی" خۆی لە "جیهانی خائین"دا دەخرێتە بەرچاو کە "چێژ" لەم پۆزیسیۆنی "قارەمانی قوربانی" بوونە دەبات و ئامادە نیە وازی لێ بهێنێت. لە ڕووی ئانترۆپۆلۆژییەوە لەوانەیە ئەمە وەک پەرچەکەرداری سروشت و "رۆحییەت"ی کورد ببینرێت کە رەگی لە کولتوور و میتۆلۆژیای دێریینی خۆی و گرێدراوی زێدەتر بە سروشتەوە دەبینێتەوە. ئەمانە هەموو بەشێکن لە پازڵی راستی وێنە گشتییەکە. بەڵام لە رەهەندێکی دیکەی فەلسەفیشدا شایانی ئاوڕلێدانەوەیە، ئەم دیاردەیە دەرخەری بەردەوامیی رەوتی گەشەی ئاگایی مرۆڤی کورد لە نێوان تراژێدی و هەڵچوونی هەستی شۆڕشگێرانە و شکستی فانتازیای سیاسی و سەربازیدایە کە وێنای خۆی لە ئازادی و لە بوونی مێژوویی خۆی وەک نەتەوەیەکی خوازیاری ئاشتی و رزگاری و سەربەخۆیی، قۆناغی نوێی مێژوویی ئەزموون دەکات. ئەم بزاڤە نوییە بێگومان بەشێکی زۆر لە سنوورە ئایدیۆلۆژیک و حیزبی و ئایینییەکانی تێپەڕاندو وەک بزاڤێکی کوردستانی مەیلەو سەربەخۆیی لە خەمڵیندایە. دەکرێت ئەمە وەک خاڵێکی وەرچەرخانی مەزنی مەعریفی لە نێو کوردستیاندا سەیر بکرێت. خاوەنداری لە شەقام و شوناسی نەتەوەیی لە لایەن هەموو چین و توێژەکانی کوردستانیان، شانۆیەکی بەهێز بوو لە راسان و وەخۆکەوتنێکی وشیارانە بە درووشمی مانادارتر و ئامانج تەوەرتر. بەرجەستەبوونەوەی بەرینی دروشمی "کینە ئەم؟ کوردین ئەم" هەر دوو رەهەندی ئیپیستمۆلۆژیک و ئۆنتۆلۆژیکی ئەم جیهانە کوردییەی لە خۆ گرتووە. هونەر لەوانەیە یەکەم پانتایەک بێت کە بەردەوامی و وانواندنەوەی ئەم ناوەرۆکە پاش دامرکانی رێژەیی شەقام، بە فۆڕمگەلی جیاوزای دەربڕینی ئەم دەرکەوتن و رێفلێکسیۆنە، جوانیناسانەتر و بە مانای تایبەت بە خۆیەوە بەرهەمبهێنیت.
دیاردەیەکی دیکەی شایانی ئاماژە، هەڵوێستی زۆرینەی هەرە زۆری مامۆستایانی ئایینی بۆ پشتگیری لە خەباتی رۆژئاوا و هاندانی رۆشنگەرانەی خەڵک لە مینبەری مزگەوتەکان لەو ماوەدا، بەڕوونی جارێکی دیکە رەهەندی تیۆلۆژیای رزگاری لە کوردستان خستە ڕوو. ئەم جیاوازییە لەگەڵ کۆنەپەرەستانی دنیای عەرەب و تورک و فارس بە تەواوی ئاستی وشیاری بەرزو ئەقڵانی مامۆستایانی ئایینی لە کوردستان دەسەلمێنێت کە پێشینەیەکی مێژوویی پرشنگداری لەم نیشتمانە هەیە و ئایینی لە خزمەت رزگاریی نەتەوەیی دا ئاشت کردۆتەوەو زاڵ بووە بەسەر توندڕەوی ئایینی دا.
سنوورە ئیستعمارییەکان لە دۆخێکی ئازاد بۆ دیاسپۆرای کورد چیدی بەکردەووە بێ مانان و شوناسە ساختەکانی نەتەوەی زاڵ لە چرکەساتەکانی پێکگەیشتنەوەمان، هەموو یاسا سەپێندراوەکان هەڵدەپەسێرن. دیارە هەوڵی خۆدارشتنەوەی نوێ لە پڕۆسەی گەڕانەوە بۆ خودی کوردبوون و سەلماندنی بوونێکی سەربەخۆی نەتەوەیی بە دەربڕینی هەستەوەرانە/ئەقڵانی لە نێو تێگەیشتن لە جیهانێکی دژواز و دەوڵەت تەوەردا بۆ مرۆڤی بێ دەوڵەتی وەک کورد، ئەمرێکی هێشتا دژوار و پڕ هەوراز، بەڵام روو لەگەشەیە.
هەموو پێکهاتەکانی نەتەوەی کورد ناچارن لە تێپەرین بەم پڕۆسەی ئەزموونی ئاوێتە بە تراژێدیا و هەڵچوونی شۆڕشگێڕانە و شکستەدا کە لەسەر گەشەکردنی ئاستی خۆوشیارییان لەهەمبەر چارەنووسی سیاسی و رەنگدانەوەی لە پراکسیسی سیاسی و خەباتکارنەیاندا کاریگەری راستەوخۆی هەیە. خەم و ئازار و رەنجی کوردی هەر پارچەیەک، بە خێرایی دەبێتە خەمێکی هاوبەش و رەنجێکی دەروونی گشتی ئەودیوی سنوورە دەسکردەکان. لەمێژە نەمامی ئازادی لە هەر پارچەیەکی ئەم نیشتمانە بە خوێنی جەنگاوەرانی کوردی هەموو پارچەکانی دیکەش ئاودێر کراوە و "ئاوێزانی گزینگ" بووە. دەڵەی "ژانی لە دایک بوونی نەتەوەیەک"، پێرسپێکتیڤێکی حەقیقەت تەوەری جگە لە هەنگاونان بەرەو ئازادی لە بەردەمدا نیە. وشیاری ئاوێتە بە هەست و هەڵچوون لێرەدا وەک ڕووبارێکی پڕخرۆش بەرەو دوا ناگەڕێتەوە.
ئەوەی بۆ کورد تەنانەت دوای شکست و سەرکوتی هەر ئاخێزێکی بەرهەڵستکارانەو شۆڕشگێرانەی لە پێناو دەستەبەرکردنی مافەکانی لە تراژیکترین وێنەی خۆیشیدا، دەتوانێت وەک پێشکەوتنێکی مەعریفی و سیاسی و مێژوویی مانا پەیدا بکات، بریتیە لە پڕۆسەی بەردەوامی گەشەی ئاگایی لە پێناو گەیشتن بە ئازادی و گەڕانەوەیی بوونی لە نێو هەبوونی حەقیقەتی جیهان/زەینێکی کوردستانی کە خەریکە بۆ یەکەم جار لە ئاستێکی بەرینی نەتەوەیی بیچم دەگرێت. واتە ئەو پانتایەی کە ئایدیا و ئەکتی سیاسی و کۆمەڵایەتی و شۆڕشگێڕانە و بەرگریکارانەی نەتەوەیی و سەربازیش لە پێناو ئامانجی رزگاری و ئازادیدا یەک دەگرنەوە. لێرەدا هەم مانگرتنی گشتی و بەرینی ئەو دواییانەی رۆژهەڵاتی کوردستان وەک نموونە، و هەم وەستانەوەی مەعریفی و سیاسی و چەکدارانەی جەماوەریی و بەشداری کوردی چوارپارچەو ڕێبەرانی شۆڕشی رۆژئاوا و پشتیوانی گەورەی دیپلۆماتیکی حکومەتی هەڕێم لە باشووری کوردستان، بەهێزترین دەرکەوتەی ئەم ئەمرە عەقڵانیەیە کە سەرەنجام دەتوانێت هەڵسوکەوتی جیاوازی ئەزموونتەوەرانەی خۆی لە ئەکتێکی نەتەوەیی یەکگرتوودا لێکهەڵپێکێت و پێداگریی وشیارانە لەسەر جوگرافیای سیاسی خەباتی خۆی لەبەرانبەر هەژموونە جیاوازەکانی گوتاری ئاسیمیلاسیۆنی داگیرکەرانەدا بکاتەوە.
ئەوەی لەم رێگەیەدا دەتوانێت پێداگریی بێت لەسەر پێرسپێکتیڤی ئازادی، بریتییە لەو راستییەی کە ئەم پڕۆسە پڕ لە رەنجەی هەوڵ و تێکۆشان بۆ هاتنە نێو مێژووەی کورد وەک نەتەوە، بە ناچار لە تەنگەژەی ئەزموون کردنی بەردەوامی نێوان تراژێدیا و هەڵچوونی شۆڕشگێرانە و ئاستگەلی جیاواز لە پاشەکشە و شکست و هەوڵ بۆ تۆڵەو بەرپەچدانەوەیان، تەنیا بە دامەزراندنی فۆڕمێک لە دەوڵەتی فرەچەشنی سەربەخۆی کوردستان لە سەر بنەمای ئازادی، سەرەنجام بە لوتکە دەگات و دەتوانێت ئەو بازنە ژێردەستەییە تێکبشکێنێت. بەهێزکردنی ئەم ئاسۆگەیە و خەباتی دیسکۆرسیڤ لە پێناویدا ئەرکێکی بنەڕەتی ئیلیتی فیکری کوردە.
یەکێک لە ئایدیاکانی چی کردن تا گەیشتن بە لوتکەی ئامانج لە هەلومەرجی جیاوازی پارچەکانی کوردستان و بۆ دیاسپۆرای کورد لە جیهان، بە دڵنیاییەوە قووڵبوونەوەیەکی ئەقڵانی تر لە بە دامەزراوەیی کردنی هەوڵە تاکەکەسییەکان، خەبات بۆ ناساندنی زیاتر و بەردەوامی پرسی کوردستان بە جیهان لە ئاراستەی سەلماندی مافەکانی کورد و دانپێدنانیان بێت. دیارە چەمکی یەکگرتن و یەکگرتوویی (کورد) لەم کۆنتێکستە مەعریفییەدا وەک گەرەنتییەک بۆ دەستەبەرکردنی دەسکەوتەکان، شایانی ئاوڕلێدانەوەیەکی قووڵ و تایبەتیترە.
